Kullanıcı Değerlendirmesi: / 1
ZayıfMükemmel 

DNA’nın  aynı  tür  içerisinde  de  varyasyonlar  göstermesi  ve  bu varyasyonların  moleküler  tekniklerle  tespit  edilebilmesi,  bu  tekniklerin  adli amaçlı kimliklendirme ve babalık tayininde kullanımını olanaklı kılmıştır. İnsan DNA zincirinin yaklaşık üç milyar bazdan oluştuğu ve bu zinciri oluşturan bazların  bireyler  arasında  ortalama  her  bin  bazda  bir  farklılık  gösterdiği bilinmektedir. Mutasyonlar nedeni ile oluşan DNA zincirleri arasındaki bu baz farklılıkları bireyler arasındaki polimorfizmin sebebidir DNA polimorfizmi sekans ve uzunluk polimorfizmi olmak üzere iki ana başlık altında sınıflandırılabilir.

1. Dizi (Sekans) polimorfizmi

İlk  bulunan  polimorfizmlerdir.  DNA  molekülünü  oluşturan  baz dizisindeki  insersiyon,  delesyon  veya  yer  değişikliği  (substisyon)  sonucu oluşurlar. HLA geninin aşırı değişken bölgeleri ve mitokondrial DNA’nın D-loop bölgesi  sekans  polimorfizmi gösteren  ve adli amaçlı  kimliklendirmede sıklıkla  kullanılan bölgelerdir(14,15).  İnsanda  6.kromozomun  kısa  kolu üzerinde bulunan HLA-DQA1 lokusu son yıllara kadar gerek nesep davalarında gerekse  adli amaçlı kimliklendirmede  sıklıkla  kullanılmıştır.  Mt  DNA dizilemesi sureti ile kimliklendirme ise özel koşulların varlığında kullanılan ve DNA  dizi  polimorfizmine  dayalı bir  diğer  yöntemdir.  Özellikle  maternal kalıtımın gösterilmesi gereken durumlar ile çekirdek DNA’sının degrade olduğu durumlarda  yararlı olmaktadır. Son yıllarda adli bilimler alanında kullanım alanı  bulan  bir  diğer  sekans  polimorfizmine  dayalı  analiz  yöntemiyse  SNP (Single  Nucleotid  Polymorphism)  analizi  olarak  adlandırılan  tek  nükleotid polimorfizmleridir.

2. Uzunluk polimorfizmi

İnsan  genomunda  belirli  baz  dizilerinden  oluşan  çekirdek  ünitenin birbiri  ardı  sıra  değişik  sayıda  tekrarından  oluşan  DNA  fragmanları bulunmaktadır. Ardışık olarak tekrar eden bu dizilerin tekrar sayıları toplumu oluşturan bireyler arasında farklılıklar gösterdiği için bu polimorfizmlerden adli amaçlı kimliklendirmede yararlanılmaktadır. Bireyler arasındaki tekrar sayısı değişikliği bu spesifik fragmanın uzunluğunun değişik olmasına yol açmaktadır. Uzunluk farkı  gösteren  bu  DNA  bölgeleri  VNTR’lar  (Variable  Number  of Tandem  Repeats)  olarak  adlandırılmaktadır.  VNTR’lar  nükleotid  veya nükleotidlerin delesyon, insersiyon ve/veya eşit olmayan krosing-over’ı sonucu oluşabilmektedir. Mendel yasalarına göre kalıtılırlar. Yüksek ayırt etme gücüne sahiptirler. Adli Amaçlı DNA Veri Tabanı Gerek  adli genetik incelemelerin  günümüzde  ulaştığı  yaygınlık  ve güvenilirlik  gerekse    kurulan  DNA  veri  tabanlarının suçluya  ulaşmadaki maharetinin ve caydırıcılığının görülmesi nedeni ile dünya genelinde artık DNA veri tabanlarının kurulmasının gerekli olup olmadığı değil, hangi sınırlamalar ve kurallar bütününe  tabi  olması gerektiği, kapsamı gibi daha  spesifik konular tartışılmaktadır.

DNA Veri Tabanlarının Faydaları

1.Caydırıcılık,

• Suçluların  kişisel  DNA  bilgilerinin  veri  tabanında bulunduğunu ve herhangi bir suç işlediği taktirde yakalanma ihtimalinin yüksek olduğunu bilmesi suçtan uzak durmaları sonucunu doğurmaktadır.
• Şiddet  içerikli  suçların  mükerrer  suçlar  olduğu  ve  failin yakalanmadan önce ortalama altı ya da daha fazla suç işlediği saptanmıştır. Oysa DNA veri tabanları sayesinde bu kişiler çok önceleri yakalanabilmekte ve olası şiddet eylemleri engellenmektedir.

2. Faili meçhul olaylarda azalma,
3. Olayların daha kolay ve kısa sürede çözülmesi,
4. Toplumun güvenlik güçlerine ve yasalara olan inancında artma,
5. Güvenlik birimlerinin zaman ve parasal tasarrufunda artma,
6. Suç isnadı iddialarında belirgin azalma,
7. Hırsızlık gibi suçların daha ağır suçlar için başlangıç oluşturduğu bilinmektedir. Bu  bireyleri  kayıt  altına  alarak  olası  suçların  önüne geçilebilecektir.

DNA  verilerinin  değerlendirilebilmesi  ve  istatistiksel  hesaplamaların anlaşılabilmesi için bazı temel genetik kavramların bilinmesi gerekir.  Bir adli olayda gerek  mağdur/e’den  gerekse  olay  yerinden  elde  edilen  biyolojik materyalin DNA tipleme sonucu şüphelilerinki ile uygunluk göstermiyor ise bu bulgu, o  kişilerin  olayla  ilgili  olmadıklarını  gösterir  ve  DIŞLAMA  olarak adlandırılır.  İnceleme  konusu  biyolojik  materyalin  şüpheli  üzerinde  tespit edilmesi  ve bu materyalin  DNA  tipleme  sonucunun  mağdur/e  ile  uygunluk göstermemesi  de  aynı  sonucu  doğurur.  Oysa  inceleme  konusu  biyolojik materyalin DNA  tipleme  sonucu  şüpheliden  elde  edilen  DNA  profili  ile uygunluk gösteriyor ise iki olasılık söz konusudur:

1. İnceleme konusu biyolojik materyal şüpheliye aittir.
2. İnceleme  konusu  biyolojik  materyal  şüpheli  ile  aynı  DNA profiline sahip herhangi bir başka şahsa aittir.

Bu  durumda  şüpheli  kişinin  inceleme  konusu  biyolojik  materyalin sahibi  olması  ihtimalinin  herhangi  bir  şahsa  göre  ne  kadar  fazla  ihtimal dahilinde olduğunu söylemek ya da aynı profile sahip iki kişinin söz konusu toplumda  rastlanma  sıklığını  söylemek  gereklidir.    Bu  ihtimalin hesaplanabilmesi  için toplumun  söz  konusu  lokuslar  için  alel frekanslarının bilinmesine ihtiyaç vardır. Burada hesaplamaya esas alınacak alel frekanslarının olayın  faili  olması muhtemel  şahsı  temsil  edecek  en  yakın  alel  frekansları olması  gerekir.  Örneğin,  bir  ırza  geçme  olgusunun  şüphelisi  zenci  ise  bu olgunun  ihtimal hesaplamalarında  beyaz  populasyonu  ya  da  uzak  doğu populasyonunu  temsil  eden  alel  frekansları  kullanılmamalıdır.  Mümkünse olayın  geçtiği ülkenin  hatta  o  ülkenin subpopülasyonlarının  sonuçlarının kullanılması daha doğru bir yaklaşım olacaktır.

Prof. Dr. Uğur ÖZBEK
İ.Ü. Deneysel Tıp Araştırma Enstitüsü Çapa İstanbul